Reading Passage

(s. 9-12)

Bu kitapta Yunan ve Roma toplumlannın hangi ilkelere ve hangi kurallara dayanarak yönetildiklerini göstermeye çalışacağız. Romalıları ve Yunanlıları aynı incelemede bir araya getiriyoruz, çünkü bir kavmin iki kolu olan ve aynı dilden türeyen iki lehçeyi konuşan bu iki halk, aynı kurumlara, aynı yönetim ilkelerine dayandılar ve bir dizi benzer devrimlerden geçtiler.

Özellikle, bu eski halkların modern toplumlarımızdan tümüyle farklı olduğunu gösteren belli başlı temel ayrımlara işaret etmeye çalışacağız. Bizi, daha çocukluğumuzdan başlayarak âdeta Yunanlılar ve Romalıların arasında yaşatan eğitim sistemimiz, onları hemen her konuda kendimizle kıyaslamaya, onların tarihini kendi tarihimize göre değerlendirmeye ve bizim devrimlerimizi onların devrimleriyle açıklamaya alıştırmıştır. Onlardan edindiklerimiz ve geride miras olarak bıraktıkları unsurlar, bize benzedikleri inancını yerleştiriyor; dolayısıyla onları yabancı halklar gibi görmek bize zor geliyor; onlarda neredeyse kendimizi görüyoruz. İşte çoğu hata da buradan kaynaklanıyor. Bu eski halkları, kendi zamanımıza has kanaat ve olgular aracılığıyla değerlendirdiğimizde, kendimizi kandırmaktan başka bir şey yapmamış oluyoruz.

Alışkanlık hâline gelmiş olan bu değerlendirmenin yol açtığı hataların sonuçları tehlikesiz değildir. Yunan ve Roma hakkında edinilmiş olan düşünceler, çoğu zaman kuşaklar boyu devam eden bir karmaşaya yol açmıştır. Eski sitenin kurumlarının yanlış gözlemlenmesi yani zamanımızın olgularına göre değerlendirilmesi, bu kuramların içinde yaşıyor olduğumuz toplumlar aracılığıyla canlandırılması düşüncesine bile neden olmuştur. Eskilerin özgür olduğu yanılsaması nedeniyle boş hayallere kapıldık ve modern toplumla- rın özgürlüğü sadece bu nedenle tehlikeye sürüklendi. Son seksen yılımızın* da açıkça gösterdiği gibi çağdaş toplumun işleyişinin önündeki zorluklardan biri, Yunan ve Roma antikitelerinden fikrî dayanak bulma alışkanlığıdır.

Bu eski halkları hakikaten kavrayabilmek için onları kendi varlığımız dışında, bize tamamen yabancıymışlar gibi, eski Hindistan’ı ya da Arabistan’ı incelermiş gibi nesnellikle, duygulardan arınmış bir zihinle incelemek akıllıca olacaktır.

Böyle incelediğimizde, Yunanistan ve Roma’nın bizim zamanımızla kesinlikle kıyaslanamaz niteliklerini görebiliriz. Modern zamanlardaki herhangi bir unsurun onlara benzemesi mümkün değildir. Gelecekteki herhangi bir unsur da onlara benzemeyecektir. Bu toplumların tâbi olduğu, yönetildiği kuralları göstermeye çalışacağız ve aynı kuralların zamanımızın insanlığını neden yöneteme- yeceğini göreceğiz.

Peki, bunun anlamı nedir? Hâlihazırdaki beşerî varlığı yönetmenin koşulları, neden geçmişteki yönetimlerden tamamen farklıdır? Toplumların yapısında zaman zaman ortaya çıkan büyük değişiklikler ne sadece rastlantının ne de sadece zorun etkisiyle gerçekleşmiştir. Değişimleri üreten son derece güçlü neden, insan varlığının etkinliğine içkindir. Eğer şimdiki insan ilişkilerinin yasaları, antik- çağın yasalarından farklıysa, bunun nedeni insan ilişkilerinde bir şeylerin değişmiş olmasıdır. Gerçekten de insan varlığının çağdan çağa değişime uğrayan bir bileşeni vardır; o kavrayışımızdır [in- telligence]. Daima hareket hâlindedir ve neredeyse her zaman gelişim hâlindedir ve işte kuramlarımız ve yasalarımız da bu nedenle değişime tâbidir. İnsan varlığının düşünüş tarzı, elbette yirmi beş yüzyıl öncekinden farklıdır ve bu nedenle, daha önce yönetildiği gibi yönetilemez.

Yunan ve Roma’nın tarihi, insan kavrayışındaki fikirler ile bir halkın toplumsal durumu arasında her zaman var olan o derinlemesine ilişkinin tanığı ve örneğidir. Eskilerin inançlarını bir yana koyarak sadece kuramlarına bakalım; anlaşılmaz, garip ve açıklanamaz olduklarını fark ederiz. Soylular ve halk [patrisyenler ve plebler], efendiler [patron] ve yanaşmalar/kullar [clientis], doğuştan soylular [eupatrides] ve paralı asker-ücretli işçiler [thete] nasıl türemişti? Bu sınıflar arasında, doğuştan kazanılmış o ortadan kaldırılamaz farklılığın kaynağı nedir? Doğaya aykırı olarak gördüğümüz Lakedamon [Sparta] kuramlarının dayanağı nedir? Eski özel hukukun akıl almaz adaletsizliklere yol açan tuhaflıklarını nasıl açıklayabiliriz? Korint’te ve Thebeai’de toprak satışı yasaktır, Atina ve Roma’da kız ve erkek kardeşler arasındaki miras eşitsizliğinin dayanağı neydi? Hukukçuların agnation [erkek tarafından akrabalık, -ed.] ve gensden [aile/soy, klan] bahsederken kastettikleri neydi? Hukukî ve siyasî alandaki devrimlerin sebebi neydi? Bazen bütün doğal duyguları silip süpüren o eşsiz yurt sevgisinin sebebi neydi? Durmadan sözü edilen özgürlük ne anlama geliyordu? Bugün bildiğimiz her şeyden son derece farklı olan kurumlar nasıl oldu da yerleşik hale gelebildi ve çok uzun çağlar boyunca hüküm sürebildi? Eski çağların kurumlarını, insan kavrayışını aşan sınırsız bir otoriteyle donatmış olan o en yüksek ilke nasıl türemiş ve yerleşmişti?

Ama bu kurumların ve bu yasaların yanına o zamanların dinsel inançları yerleştirin; olgular bir ânda açığa çıkacak ve her şey kendiliğinden açıklanıverecektir. Şâyet herhangi bir soyun [race] eski çağlarını, yani kurumların oluşmaya başladığı zamanı içeren hayat, ölüm, ikinci varoluş ve ilâhî ilkeye ilişkin inançlarını incelersek, bu inançlarla eski özel hukuk kuralları arasındaki, bu inançlardan türeyen törenlerle, siyasal kurumlar arasındaki yakın ilişkiyi görürüz.

İnançlar ve yasaların incelenmesi sonucunda, o ilkel dinin Yunan ve Roma ailesini oluşturduğunu, evlilik ve babalık otoritesini yerleştirdiğini, akrabalık düzenini belirlediğini, mülkiyet ve miras hakkını kutsallaştırdığını da görmüş oluruz. Aynı din, aileyi büyütüp genişletmiş, ardından daha büyük bir birlik olan siteyi türetmiş ve ailede olduğu gibi siteye de hükmetmiştir. Eskilerin bütün ku- rumları ve özel hukuku, dinsel inançların ürünüydü. Sitenin ilkeleri, yasaları, usûlleri ve yönetim tarzı da dinsel inançların ürünüydü. Ancak bu eski inançlar, uzun vâdede değişti ya da silinip gitti; özel hukuk ve siyasal kurumlar da inançlarla eşzamanlı olarak değişmiş/silinmişlerdir. Elbette bir dizi devrim gerçekleşmiş ve toplumsal dönüşümleri düzenli olarak beşerî kavrayışın [l’intelligence] dönüşümleri takip etmiştir.

Öyleyse öncelikle bu halkların inançlarını incelemeliyiz. En eski inançlar, bilmemiz gerekenler arasında ilk sırada yer almaktadır. Çünkü, Yunanistan ve Roma’nın en parlak dönemlerinde karşılaştığımız kurumlar ve inançlar, daha eski dönemlerdeki inançların ve kurumların gelişmiş hâlidir; inançların ve kurumların köklerini çok daha eskilerde aramak gerekir. Yunan ve İtalya halkları, Romulus ve Homeros’tan çok daha eskidir. İnançlar, çok daha eski çağlarda, ta- rihlenemez antik çağlarda türemiş ve inançları, kurumların oluşma ya da yerleşme süreçleri takip etmiştir.

Peki bu uzak geçmişi inceleyebilme umudu var mı? Zamanımızdan on ya da on beş yüzyıl önce, insanların ne düşündüklerini bize kim söyleyecektir? Gayri maddî ve elbette daima geçici olan inançları ve fikirleri öğrenebilir miyiz? Doğu Arilerinin otuz beş yüzyıl önce ne düşündüklerini bilebiliyoruz; hiç kuşkusuz çok eski Veda ilâhilerinden ve son derece uzak bir geçmişe ait olan Manu Yasaları metinleri aracılığıyla biliyoruz. Peki ama eski Helenlerin ilâhileri nerede? İtalyanlar gibi onların da eski ilâhileri ve eski kutsal kitapları vardı, fakat bunların hiçbiri günümüze ulaşamamıştır. Bize tek bir yazılı metni ulaşmamış olan bu nesillerin anılarını nasıl bilebiliriz?

Neyse ki geçmiş, insan için hiçbir zaman bütünüyle ölmez. Geçmişi unutabiliriz belki ama o daima bizimle kalır. Çünkü geçmiş, her bir çağda olduğu gibi, kendisinden önceki bütün çağların bir ürünü ve özetidir. Beşerî varlığın [son âme] derinlikleri incelenirse, farklı çağları, her birinin bıraktığı izleri seçebilir ve birbirinden ayırt edebiliriz.